خاتمه قرارداد کار چیست؟ یکی از مهمترین موضوعات در روابط کاری میان کارگر و کارفرما، خاتمه قرارداد کار است. اگر بنا به دلایل قانونی یا توافق طرفین، کارفرما و کارگر نخواهند قرارداد را ادامه دهند، خاتمه قرارداد اتفاق میافتد و برای اینکه اختلافات بعدی میان کارگر و کارفرما پیش نیاید، باید مطابق شرایط و ضوابط خاتمه قرارداد در قانون کار ایران اقدام شود.
با توجه به انواع قرارداد موجود در قانون کار، روشهای خاتمه قرارداد کار میان کارگر و کارفرما متفاوت است و مطابق قانون کار ایران، با اتمام رابطه کارگری و کارفرمایی، مزایا و حقوق معوقه کارگر نیز تعیین تکلیف میشود و به طور کلی هدف قانون کار این است که شکایتهای کارگری را به حداقل برساند.
در این مقاله به مباحث زیر می پردازیم:
خاتمه قرارداد کار چیست؟
برای کسی که در یک محیط سالها فعالیت کرده است، پایان قرارداد کاری فقط یک رخداد اداری یا اقتصادی نیست، لحظهای است که میتواند مرز میان احساس امنیت و بیقراری روانی در زندگی وی باشد. هر چند خاتمه قرارداد یک مرحله تعریف شده قانونی در کار است، اما از نظر روانی تجربهای از ناامنی، بحران معنا و بازاندیشی در اعتماد سازمانی است.
بازنشستگی، فوت کارگر، استعفا یا فسخ قرارداد از جمله مواردی است که ممکن است برای هر کارگری که در یک مجموعه کار میکند اتفاق بیفتد. با رخ دادن عوامل یاد شده، رابطه میان کارگر و کارفرما تمام میشود و در قانون کار از آن به عنوان خاتمه قرارداد (Termination of Employment Contract) نام برده میشود.
در تمامی این موارد قانون، راهکارهای مشخصی برای قطع همکاری میان کارگر و کارفرما تعیین کرده است و در صورتی که کارگر و کارفرما طبق قانون کار عمل نکنند، در نهایت طرف مقابل برای دریافت حق خود میتواند به اداره کار مراجعه و شکایت خود را ثبت و پیگیری کند.
موارد خاتمه قرارداد کار
اگرچه خاتمه قرارداد قانونی است، اما ریشه اصلی خاتمه قرارداد در فرسودگی پنهان در نیروی کار قابل جستجو است. در این چرخه کارگر ابتدا احساس دیده نشدن تلاشش را دارد، سپس معنا و مفهوم بودن در کار را از دست میدهد و در نهایت این کارگر به بیتفاوتی عاطفی و انقطاع از نقش سازمانی دست پیدا میکند. در این مرحله در واقع کارگر برای حفظ سلامت روانی خود اقدام به ترک کار میکند.
فوت و بازنشستگی از جمله عوامل خاتمه قرارداد کار هستند
عوامل خاتمه قرارداد در ماده 21 قانون کار به صورت صریح بیان شده است. این موارد شامل فوت کارگر، بازنشستگی، از کار افتادگی کلی، انقضای مدت قرارداد و استعفای کارگر است و در خصوص هرکدام از این موارد، شرایط متفاوتی برای نحوه پایان همکاری تعیین شده است.
در تاریخ پایان قرارداد موقت منعقد شده میان کارگر و کارفرما، طبق قانون کار خاتمه قرارداد به صورت خودکار فعال میشود، به جز در حالتی که کارفرما و کارگر مجدد برای یک دوره قرارداد جدید امضا کنند. در خصوص سایر موارد خاتمه قرارداد کار در ادامه توضیح داده شده است.
بازنشستگی کارگر
وقتی که کارگر طبق قانون کار به شرایط سنی یا سابقهای لازم برای بازنشستگی برسد، قرارداد کاری او به صورت خودکار به پایان میرسد، در مرحله بازنشستگی کارگر، خاتمه قرارداد باید با تسویه حساب دقیق توسط کارفرما انجام شود. در این رابطه کارفرما باید علاوه بر مزایا، محاسبه سنوات خدمت کارگر نیز باید انجام و پرداخت شود.
فوت کارگر
یکی از مواردی که سبب خاتمه قرارداد به صورت خودکار میشود، فوت کارگر است. با فوت کارگر، قرارداد کار خاتمه مییابد و کارفرما در این مورد موظف است که تمامی حقوق و دستمزد فرد متوفی را به وراث قانونی وی پرداخت کند، این پرداختها شامل عیدی، حقوق معوقه و سایر مزایای قانونی فرد متوفی است.
از کار افتادگی کلی کارگر
اگر کارگری بر اثر حادثه یا بیماری توان انجام کار را نداشته باشد، با طی مراحل قانونی مشمول از کار افتادگی میشود. در این زمان قرارداد کار میان کارگر و کارفرما به صورت خودکار خاتمه یافته و بعد از تایید از کار افتادگی، کارگر تحت پوشش بیمه از کار افتادگی قرار میگیرد.
استعفای کارگر
اگر کارگر در قرارداد کار دائم بخواهد از کار خود استعفا بدهد، مطابق قانون کار باید حداقل 30 روز قبل از ترک کار استعفای کتبی خود را تقدیم کارفرما نماید. در این صورت خاتمه قرارداد بدون مشکل انجام شده و کارفرما نیز موظف است که تمامی اجزا و عناصر حقوق و دستمزد کارگر را پرداخت کند؛ اما در صورتی که بدون اطلاع کارفرما، کارگر اقدام به ترک کار کند، تبعات حقوقی برای کارگر در پی خواهد داشت.
ماده 21 قانون کار
ماده 21 قانون کار در خصوص شرایط خاتمه قرارداد میان کارگر و کارفرما بیان شده است. این ماده قانونی به تفکیک دلایل و شرایطی را بیان میکند که منجر به پایان قرارداد کاری میشود؛ اما باید توجه داشت که خاتمه قرارداد طبق ماده 21 قانون کار باید طبق اسناد لازم مانند استعفانامه یا گواهی پزشکی انجام شود.
هر چند این ماده از نظر حقوقی دقیق بیان شد است، اما از منظر روانی، هر مورد آن تجربهای خاص برای کارگر است:
| ردیف | مورد خاتمه | پیامد روانی محتمل | شرح پیامد |
| 1 | بازنشستگی | دوگانگی معنا، احساس پایان و آغاز | فرد از چرخه کاری خارج میشود و ممکن است دچار بحران معنا شود؛ نیازمند فرایند بازسازی ذهنی و تعلق جدید است. |
| 2 | فوت کارگر | سوگ سازمانی | برای سایر همکاران، فقدان همکار ممکن است موجب احساس ناپایداری و ترس وجودی از شکنندگی روابط کاری شود. |
| 3 | از کارافتادگی کلی | فروپاشی حس کنترل | از دست دادن توان کاری، حس خودتعیینگری را مختل کرده و به ناامیدی و شرم درونی منجر میشود. |
| 4 | استعفا | خستگی یا مقاومت در برابر فرسودگی | معمولاً استعفا حاصل کاهش تدریجی کنترل، معنا و حس ارزشمندی است. |
تبصره ماده 21 قانون کار
نحوه عملیاتی شدن برخی بندهای ماده 21 در تبصره ماده 21 قانون کار، توضیح داده شده است. هر فردی که با کارگر یا کارفرما و قرارداد کار در ارتباط باشد باید علاوه بر ماده 21 با تبصرههای آن نیز آشنایی کامل داشته باشد. این تبصره بخصوص در مورد استعفا، مهلت اعلام آن و نحوه انصراف کارگر از استعفا نکات بسیار دقیقی را بیان میکند.
به عنوان مثال طبق این تبصره اگر کارگری بنابه دلایلی اقدام به استعفا کند؛ اما در فاصله ۱۵ روز از تاریخ ارائه استعفا، با اصلاح شرایط کاری یا عدم تمایل به خروج از مجموعه، از استعفا انصراف دهد، خاتمه قرارداد به حالت تعلیق در آمده و همکاری کارگر و کارفرما ادامه پیدا میکند.
ترک کار بعد از اتمام قرارداد
در لحظه قطع همکاری فرد دچار نگرانی های مختلفی میشود از جمله؛ نگرانی مالی که تبدیل به اضطراب وجودی میشود، ابهام درباره آینده که تبدیل به بیقراری هیجانی میگردد و در نهایت عدم شفافیت از سمت کارفرما منجر به به فرسایش اعتماد اجتماعی میشود و برای اینکه این مشکلات و نگرانیها کاسته شود، اقدامات زیر میتواند از طرف کارفرما موثر واقع شود:
-
- گفتوگو درباره معنا و تغییر قبل از پایان رسمی قرارداد
- مشارکت منابع انسانی در ایجاد برنامهی خروج تدریجی و انتقال روانی
- ارائه مشاوره شغلی و روانی به افرادی که در حال جدایی هستند
- حفظ احترام، شفافیت و اعتبار حرفهای حتی در لحظهی پایان همکاری
اگر بعد از پایان مدت قرارداد، کارگر بدون تمدید قرارداد ترک کار کند، خاتمه قرارداد به صورت طبیعی و قانونی انجام شده و الزامی به اعلام رسمی به کارفرما ندارد؛ اما در صورتی که کارگر قبل از اتمام قرارداد محل کار خود را ترک کند، در این صورت مرتکب تخلف شده و آثار حقوقی مختلفی برای او در پی خواهد داشت.
کارفرمایان و کارگران باید بدانند که در خاتمه قرارداد باید ضمن رعایت اصول اداری، پایان قرارداد به صورت کتبی ثبت و نگهداری شود تا در صورت بروز شکایت توسط طرفین، هر یک مستندات کافی برای دفاع از حقوق خود را داشته باشند و در صورت عدم توجه به این مسئله امکان دفاع از خود در اداره کار وجود نخواهد داشت.
نمونه متن پایان قرارداد کاری
سازمانهای حرفهای، با درک صحیح افراد از ترس خاتمه کار، از این موقعیت برای بازسازی اعتماد و اصلاح فرهنگ کاری استفاده میکنند. به عبارتی آنها تلاش میکنند که با خروج کارکنان در فضایی محترمانه و شفاف علاوه بر حفظ اعتماد سازمانی، کارکنان باقیمانده نیز احساس امنیت بیشتری داشته باشند.
در تنظیم نمونه متن خاتمه قرارداد باید دقت فراوانی داشت تا تمامی جزئیات قانونی ثبت شود. این متن معمولا شامل مشخصات کامل طرفین(کارگر و کارفرما)، تاریخ شروع و خاتمه قرارداد، علت پایان همکاری و شرایط تسویه حساب است. همچنین در خاتمه متن پایان قرارداد کاری باید بخش امضاها و تأییدیهها درج شود و به امضا طرفین برسد.
در صورتی که متن پایان قرارداد کاری تهیه شود، اما این متن توسط یکی از طرفین به تایید و امضا نرسد آنگاه قابلیت استناد پیدا نمیکند.
جریمههای خاتمه قرارداد کار خلاف قانون
خاتمه قرارداد کار باید طبق طبق ماده ۲۰ و ۲۱ قانون کار صورت پذیرد. خاتمه قرارداد کار برخلاف مقررات قانونی از طرف کارفرما، به معنی اخراج کارگر قبل از پایان قرارداد است، در این صورت کارفرما مشمول جریمه و تعهدات سنگینی به شرح زیر خواهد بود:
-
- الزام کارفرما به پرداخت کلیه حقوق معوقه و مزایای پایان کار کارگر
- امکان صدور حکم بازگشت به کار کارگر توسط هیات تشخیص و حل اختلاف اداره کار
- در صورت امتناع کارفرما از اجرای رای، دادگستری میتواند او را ملزم به اجرای حکم نماید.
علاوه بر موارد فوق در صورتی که فسخ بدون دلیل موجه صورت گرفته باشد، طبق ماده ۲۷ قانون کار کارفرما موظف به پرداخت حق سنوات معادل ۴۵ روز به ازای هر سال سابقه کار به کارگر است.
فسخ و خاتمه قرارداد چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
فسخ قرارداد یعنی اینکه قرارداد کار قبل از موعد اتمام قرارداد به دلایل خاصی خاتمه پیدا کند و روابط کاری میان کارگر و کارفرما ادامه پیدا نکند؛ اما خاتمه قرارداد به مفهوم پایان طبیعی یا قانونی همکاری میان کارگر و کارفرما اشاره میکند.
فسخ یعنی پیش از موعد رابطه کاری کارگر و کارفرما بهم بخورد
در فسخ قرارداد معمولا یکی از طرفین با اثبات تخلف طرف مقابل درخواست پایان همکاری میدهد، اما در خاتمه قرارداد، تغییر وضعیت کارگر مانند بازنشستگی، از کار افتادگی یا اتمام مدت قرارداد رخ میدهد.
در صورتی که کارگر و کارفرما هر دو شناخت کافی از تفاوت فسخ و خاتمه قرارداد داشته باشند، در موقعیت احتمالی پیش آمده آنها میتوانند از حقوق خود دفاع کنند و به عبارت دیگر خاتمه مبتنی بر شرایط از پیش تعیین شده قانونی است، اما فسخ نیازمند دلیل موجه برای نقض قرارداد است.
سوالات متداول
تا اینجای مطالب با شرایط خاتمه قرارداد آشنا شدیم و دانستیم که کارفرما باید تمامی موارد را در فیش حقوقی و یا نرم افزار حقوق و دستمزد ثبت نماید تا در صورت بروز مشکل بتواند از خود دفاع کند؛ برای روشنتر شدن موضوع خاتمه قرارداد در ادامه به چند سوال پرتکرار پاسخ داده شده است.
1- آیا خاتمه قرارداد بدون اطلاع کارگر ممکن است؟
به طور کلی امکان خاتمه قرارداد بدون اطلاع کارگر وجود ندارد، بجز در موارد از پیش تعیین شده مانند انقضای مدت قرارداد که خود به خود عمل میکند و قرارداد تمام میشود. در سایر موارد مانند فسخ، اخطار کتبی و فرصت دفاع از طرف کارفرما باید به کارگر داده شود.
2- در صورت استعفای کارگر، آیا کارفرما موظف به پرداخت سنوات است؟
بله، حتی در صورت استعفای کارگر، کارگر مشمول دریافت سنوات خدمت(به ازای هر سال خدمت، یک ماه آخرین حقوق) است. این حق در قانون کار پیشبینی شده و از طرف کارفرما نباید نادیده گرفته شود.
3- آیا تمدید قرارداد پس از خاتمه قرارداد الزامی است؟
خیر، لازمه تمدید قرارداد توافق طرفین است و بدون رسیدن به توافق الزامی در قانون وجود ندارد؛ اما باید به این نکته توجه کرد که در قراردادهای موقت، اگر کارفرما پس از پایان مدت، بدون قید و شرط کارگر را به کار ادامه دهد، قرارداد به صورت نامحدود (دائم) تلقی میشود.
4- مرجع رسیدگی به اختلافات خاتمه قرارداد کجاست؟
اولین مرجع رسیدگی به اختلافات مربوط به خاتمه قرارداد، «هیأت تشخیص» اداره کار است و در صورتی که هر یک از طرفین از رای صادره رضایت نداشته باشند، با طرح موضوع در «هیأت حل اختلاف» اداره کار قابل بررسی است.
نتیجه گیری
هر قراردادی که میان کارگر و کارفرما آغاز میشود، بعد از گذشت مدت زمانی بنابه دلایل پیش آمده به اتمام میرسد؛ اما باید این خاتمه قرارداد طبق اصول قانونی و با احترام متقابل انجام شود تا از بروز اختلافات در آینده جلوگیری شود. برای درک صحیح موضوع رجوع به ماده 21 قانون کار و تبصره های آن الزامیست.
با هدف آشنایی کارگران و کارفرمایان با خاتمه قرارداد کار و کاهش اختلافات کارگری و کارفرمایی در این مقاله موضوعات مهم خاتمه را شرح دادیم، اگر سوال و یا پیشنهادی در مورد موضوع مقاله و نرم افزار فیش حقوقی دارید میتوانید از طریق دیدگاه برایمان ثبت کنید تا کارشناسان در اسرع وقت پاسخ دهند.
فرداد
فرداد
فرداد
فرداد
فرداد
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.